Um eitt gott hálvt ár, lendir ein rumdarbilur á gongustjørnini Mars. Ein sokallaður rovari. Hesin rovarin skal kanna jarðfrøðina á reyðu gongustjørnini, og um tað einaferð hevur verið lív á Mars. Rovarin hevur fingið heitið Perseverance og ein av teimum, ið hevur verið við til at ment henda mánabilin, er føroyingurin David Arge Klevang Petersen. Hann er adjunktur á DTU Space og verkætlanarleiðari fyri eitt serstakt tól, ið skal skanna yvirflatuna á Mars, í leitanini eftir lívið frá fyrndini.

Vitan

Perseverance á Mars

Vísindasøgurnar í hesu sending eru um: At smør er sunnari at nýta í matgerð enn plantuoljur. At astronomar halda at har er ein tígginda gongustjørna har úti onkustaðni. At ljós ávirkar tunglyndi. At granskarar hava kannað hvat feilar Darth Vader. At samband ikki er millum mettað feitt og hjarta- og æðrasjúkur. Og so fáa vit eisini at vita hvussu ofta seingjarklæðini skulu vaskast. Lurta eftir sendingini her.

Útsýni (5:5)

Vísindasøgurnar í hesu sending eru um: At appelsingular gularøtur eru tær sunnastu. At tað er ov vandamikið at vera ov feitur. At gransking vísir, at kettur eru høgralabbaðar. At osonlagið lekist. At løgin signal úr rúmdini møguliga koma frá neutronstjørnum. Og at vitamin D hevur stóran týdning fyri heilsuna. Lurta eftir sendingini her.

Útsýni (4:5)

Vísindasøgurnar í hesu sending eru um: At gransking vísir, at tað loysir seg at verða fittur. At knívurin hjá Tutankhamun kemur úr rúmdini. At vísidini siga, at krímsjúkan er verri fyri mannin enn kvinnuna. At tað hjálpur ikki heilanum at eta nakað søtt, tá ið ein skal til roynd. At aldurin á mammuni hevur fyrimun fyri barnið. Og vit hoyra um nakrar uppfinnigar hjá NASA. Lurta eftir sendingini her.

Útsýni (3:5)

Vísindasøgurnar í hesu sending eru um: At tað er ikki heilt vandaleyst at verða veitsluroykjari. At ein kúskel ið varð funnin undir Føroyum er av heimsins elstu djórum. At heilin hjá mammuni verður ávirkaður í viðgongutíðini At sáðgóðskan verður ávirkað av at liggja í fremra buksilummanum. Og nakrar mytur, ið samband við viðgongutíð, verða gjøgnumgingnar. Lurta eftir sendingini her.

Útsýni (2:5)

Vísindasøgurnar í hesu sending eru um: At best er fyri pinkubørn at sova hjá mammuni. At forndjórini, dinosaurarnir, vóru sera óhepnir á sinni, tá ið ein torusteinur rakti Jørðina. At gransking vísir, at tað er ein fyrimunir um skurðlæknin er ein kvinna. At fornfrøðingar hava funnið elstu plombaðu tenn. Og at rúmdarfrøðingar eru ikki á einum málið um, hvat himmallikamið Oumuamua var fyri nakað. Lurta eftir sendingini her.

Útsýni (1:5)

Tá ið Klaksvíkar Kommuna fór undir at grava út fyri eini býarlund mitt í Klaksvík, kom øði í grindina. Gjørt varð vart við, at fyri langari tíð síðani, vórðu staðfest gomul fornminni undir moldini, og fornminnismynduleikin steðgaði arbeiðinum. Partarnir komu til eina semju, og arbeiðið kundi halda fram. Men eru hetta aldargomul fornminni, sum liggja undir moldini Yviri á Grundum, sum økið verður rópt í Klaksvík.

Søgufrøðingur: Víkingatoftir mitt í Klaksvík

Í fleiri túsund ár hevur kumpasnálin peikað móti einum øki í norður Kanada, har tann magnetiski norðpólurin hevur verið staðsettur. Men seinastu árini er ein broyting hend. Magnetiski norðpólurin flytur seg og hevur í dag beina kós móti Sibiria. - Vit hava eygleitt, at magnetiski norðpólurin flytur seg einar 50 - 60 kilometrar um árið, sigur Nils Olsen, professari á DTU. - Og heldur gongdin fram, so peikar kumpasnálin um eini 25 ár móti Sibiria, leggur hann afturat.  

Magnetiski norðpólurin hevur kós móti Sibiria

Tað eru vísindafólk frá Center for Geogenetik á Statens Naturhistoriske Museer í Keypmannahavn sum standa fyri hesi gransking.  Verkætlanin ber heitið “Population Genomics of Vikings”. Evnið, verkætlanin viðgerð, er at avdúka ílegu-søguna hjá víkingum og farleiðum teirra í Útnorði í 8-12. øld. Ætlanin er í høvuðsheitum at kanna og staðseta ílegurnar hjá niðursetumonnunum í Útnorðri.  

Fara at avdúka ílegu-søguna hjá víkingum í Útnorði

Ílegusavnið hevur gjørt ein ættarbándsskrá, har allir føroyingar, sum hava livað og búgva í Føroyum í dag, eru skrásettir. 158000 fólk hevur tað borið til at skrásett, frá ár 1100 til dagin í dag. Í hesu ættarbandsskrá, er nógv áhugavert at síggja. Millum annað, at 149000, av teimum 158000 føroyingunum, eru øll í familju við ein mann, og ein kvinna, sum átti sítt fyrsta barn í 1880, hevur í dag 3474 eftirkomarar. Lurta eftir samrøðuni við Guðrið Andorsdóttir, stjóra á ílegusavninum, og tættan skyldskap og áhugaverdu ílegurnar hjá okkum føroyingum.   

Skyldskapur er tættur í Føroyum

Silvurfiskurin er eitt fyrndargamalt vongleyst skordjór, ið mentist fyri uml. 400 milliónum árum síðani. Skordýrið er vanligt í Føroyum og trívist best har tað er heitt og slavið. Tí er silvurfiskur oftast at finna í baðirúminum, undir køksvaskinum og í kjallarum.   Silvurfiskar, sum Elisabet hevur fangað og granskað (Mynd: Elisabet Thomsen)  

Elisabet hevur kortlagt silvurfiskin

- Í næstan 500 ár búði nøkur heilt fá túsund fólk í Føroyum, greiðir Hans Pauli Strøm frá. Hann starvast, sum sosiologur á Hagstovuni, og hann hevur hugt at, hvussu og hví okkara fólkasøga er komin at síggja soleiðis út.  - Tað var ikki fyrr enn í seinnu helvt av 1700talinum, og fólkatalið byrjaði so smátt at kvinka uppeftir, men tað var ikki fyrr enn í 19. øld at rættligur fólkavøkstur kom, sigur Hans Pauli. Hvussu og hví so er, greiðir Hans Pauli Strøm frá í sendingini.  

Vitan: Føroya demografi fra midøld til nútið

Í 2015 vóru nakrir útlendskir granskarar í Føroyum, og tóku kjarnuroyndir úr fimm ymiskum vøtnum. - Við at kanna kjarnuroyndirnar, kunnu vit siga, nær seyður og harvið eisini fólk komu til Føroyar, sigur professarin í jarðarvísindum Raymond Bradley.  Tey hava borað tríggjar metrar niður í fimm ymisk vøtn í Føroyum, Eiðisvatn, Saksunarvatn, Sandsvatn, Gróthúsvatn og Stóravatn, umfram at ein kjarnuboring varð gjørd í Tjørnuvík.

Vitan: »Fyrstu føroyingarnir«

Í hesi sending, senda vit tveir fyrilestrar, ið vóru hildnir á Vísindavøkuni 2016, sum granskingarráðið skipaði fyri. Tann fyrri er um, hvussu vit menna burðardygt seyðahald í Føroyum. Jens Ivan í Gerðunum, frá búnaðarstovuni, heldur fyrilesturin. Tann seinni er um økokritikk í bókmentum. Bergur Djurhuus Hansen, sum starvast á Føroyamálsdeildnini á Fróðskaparsetrinum, heldur fyrilesturin og hevur hann fingið heitið: Náttúran hevnir seg, Økokritikkur í bókmentum Lurta eftir sendingini

Vísindavøkan 2016 (2:2)

Í hesi sending verða tríggir fyrilestrar sendir, ið vóru hildnir á Vísindavøkuni 2016, sum granskingarráðið skipaði fyri. Tann fyrsti fyrilesturin, er um grøna elframleiðslu og orkugoymslur. Annar fyrilesturin eru um varandi orkukeldur -visión Føroyar 2030 og tann triðji og seinasti, er um framtíðartankar hjá føroyskum ungdómi. Tey ið halda fyrilestrarnar er: Bjarti Thomsen, ið starvast á umhvørvisstovuni, heldur fyrilesturin við heitinum Grøn elframleiðsla og orkugoymslur.

Vísindavøkan 2016 (1:2)

Savnssending   Vitan er sending, har Kári Sólstein fer í dýpdina við einum ávísum evni og tosar við serfrøðingar um tað. Hetta er sendingin, har serfrøðin fær gott pláss og evni verða útbreidd.   Ætlanin við sendingini er at loyva serfrøðingum og granskarum framat at dýpa sína vitan á ein fólksligan hátt, umframt at skapa virðing fyri gransking í Føroyum. Evni í sendingini eru alt frá tara til krabbamein.

hubhopper

Vitan

hubhopper