Þessa vikuna er verið að tilkynna um þá sem fá Nóbelsverðlaunin, þau vekja alltaf mikla athygli en við leiðum ekki alltaf hugann að uppruna þeirra eða hvenær þau öðluðust þann virðingarsess sem þau hafa. Þetta ræddu Björn Þór Sigbjörnsson, Bogi Ágústsson og Guðrún Hálfdánardóttir í Heimsglugga vikunnar á Morgunvakt Rásar-1. Þá var einnig talað um listaverk eftir Wayne Binitie sem verður á Loftslagsráðstefnunni í Glasgow. Verkið heitir ,,1765-Loft frá Suðurskautslandinu." Listamaðurinn sýnir þar ís og loft sem fengið var af 110 metra dýpi í jöklinum á Suðurskautslandinu. Einnig var stuttlega minnst á þann möguleika að allir forsætisráðherrar Norðurlanda gætu verið konur þegar Magdalena Anderson tekur við af Stefan Löfven í nóvember. Kona hefur aldrei fyrr gegnt embætti forsætisráðherra í Svíþjóð. Erna Solberg er enn forsætisráðherra í Noregi þó að búist sé við að Jonas Gahr Støre taki við innan tíðar. Katrín Jakobsdóttir er sömuleiðis enn forsætisráðherra Íslands. Í Danmörku er Mette Frederiksen forsætisráðherra og Sanna Marin í Finnlandi.

Heimsglugginn

Nóbelsverðlaunin, ís og loft frá 1765 á loftslagsráðstenunni í Glasgow

Vinstriflokkar unnu sigur í kosningum til Stórþingsins í Noregi á mánudaginn. Jonas Gahr Støre tekur því að öllum líkindum við forsætisráðherraembættinu af Ernu Solberg. Hún hefur verið forsætisráðherra síðan 2013. Støre hefur hafið viðræður um stjórnarmyndun við leiðtoga SV, Sósíalíska vinstriflokksins, og Senterpartiet, Miðflokksins. Þetta var aðalumfjöllunarefni Heimsgluggans á Morgunvakt Rásar-1. Björn Þór Sigbjörnsson og Guðrún Hálfdánardóttir ræddu einnig við Boga Ágústsson um ráðherraskipti í bresku ríkisstjórninni. Þar eru stærstu tíðindin að Dominic Raab, var rekinn úr embætti utanríkisráðherra og Liz Truss tekur við. Þá missti menntamálaráðherrann Gavin Williamsson einnig sitt embætti. Báðir hafa þessir ráðherrar setið undir mikilli gagnrýni.

Kosningar í Noregi og ráðherraskipti í Bretlandi

Jair Bolsonaro, forseti Brasilíu, stendur í stórræðum þessa dagana. Hæstiréttur landsins hefur fyrirskipað rannsókn vegna órökstuddra fullyrðinga um kosningasvindl. Forsetinn ítrekaði þessar yfirlýsingar á fjöldafundum með stuðningsmönnum sínum á þjóðhátíðardegi Brasilíu. Kannanir benda til þess að Bolsonaro tapi í forsetakosningum á næsta ári fyrir Lula da Silva, fyrrverandi forseta. Þetta var meðal þess sem Björn Þór Sigbjörnsson og Guðrún Hálfdánardóttir ræddu um við Boga Ágústsson í Heimsglugganum í Morgunavaktinni á Rás 1. Hæstiréttur Mexíkó hefur úrskurðað einróma að lög sem banna þungunarrof stangist á við stjórnarskrá ríkisins. Hingað til hefur þungunarrof fyrstu tólf vikur meðgöngu verið löglegt í Mexíkóborg og þremur öðrum fylkjum landsins. Annars staðar í Mexíkó hefur þungunarrof aðeins verið leyfilegt ef konunni var nauðgað. Kosningabarátta í Noregi og Þýskalandi Norðmenn kjósa til Stórþingsins á mánudag og kannanir benda til þess að vinstriflokkar fái meirihluta og Erna Solberg láti af völdum eftir að hafa verið forsætisráðherra í átta ár. Í Þýskalandi benda kannanir enn til þess að Jafnaðarmannaflokkurinn verði stærsti flokkurinn á þingi eftir kosningarnar 26. september.

Brasilía, Mexíkó og kosningabarátta í Noregi og Þýskalandi

Norðmenn ganga til kosninga 13. september og kannanir benda til sigurs vinstriflokka og að þeir fái meirihluta á Stórþinginu ásamt miðjuflokkum. Nýr forsætisráðherra tæki þá við af Ernu Solberg, sem hefur setið frá 2013. Þetta var umfjöllunarefni í Heimsglugganum á Morgunvaktinni á Rás 1 í morgun og rætt var við Herdísi Sigurgrímsdóttur. Hún er stjórnmálafræðingur og fyrrverandi fréttamaður RÚV en er búsett í Noregi. Herdís segir að vatnaskil hafi orðið í kosningabaráttunni þegar ný skýrsla Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar af manna völdum var birt í síðasta mánuði. Síðan hafi umhverfismál orðið aðalefni kosningabaráttunnar. Það hafi gagnast Umhverfisflokknum-græningjum og öðrum flokkum með róttæka stefnu í umhverfismálum.

Kosningabaráttan í Noregi

Það virðist flest benda til mjög spennandi þingkosninga í Þýskalandi og lítill munur á milli tveggja stærstu flokkanna, Kristilegra og Jafnaðarmanna. Raunar voru Jafnaðarmenn mældir með meira fylgi í könnun fyrr í vikunni en Kristilegir. Það er í fyrsta sinn í 15 ár, en munurinn er lítill og innan skekkjumarka. Kristilegir undir forystu Angelu Merkel hafa unnið fjórar kosningar í röð svo kannski breytist meira en að Merkel hætti sem kanslari. Stefan Löfven, forsætisráðherra Svíþjóðar, kynnti óvænt fyrr í vikunni að hann ætlaði að hætta stjórnmálaþátttöku. Við heyrum í Heimsglugganum í tveimur norrænum fréttaskýrendum sem leggja mat á Löfven og af hverju hann hættir núna.

Kosningar í Þýskalandi og Stefan Löfven hættir

Víðast á Vesturlöndum er nú meira framboð af bóluefni gegn COVID-19 en eftirspurn. Mörg ríki hafa gripið til aðgerða til að hvetja almenning til að láta bólusetja sig, en í mörgum ríkjum er tortryggni á bólusetningar, einkum þar sem traust á stjórnvöldum er ekki jafn mikið og á Íslandi. Alls kyns samsæriskenningar um annarlegan tilgang bólusetninga lifa góðu lífi. Í Bandaríkjunum er áberandi að stuðningsmenn Donalds Trumps, fyrrverandi forseta, eru tregari til að láta bólusetja sig en aðrir landsmenn. Joe Biden forseti hefur nú beðið ríkisstjóra í Flórída og Texas að láta af andstöðu við bólusetningar eða í það minnsta ekki flækjast fyrir. Í Ástralíu hafa aðeins um 20 prósent landsmanna verið bólusett en það er vegna skorts á bóluefnum. Áströlsk stjórnvöld lokuðu landinu í upphafi faraldursins og ætluðu að reyna að halda kórónuveirunni frá landinu, en það hefur ekki tekist. Víðtækar ráðstafanir eru í gildi til að reyna að hefta útbreiðslu COVID-19. Útgöngubann er í stærstu borg landsins, Sidney. Margir Ástralir eru orðnir þreyttir á ástandinu. Skelfilegt ástand ríkir í Líbanon ári eftir mikla sprengingu í höfuðborginni Beirút sem varð á þriðja hundrað manns að bana og lagði stóran hluta borgarinnar í rúst og var afar þungt högg fyrir efnahagslíf landsins. Verðmæti gjaldmiðils landsins hefur hrunið, skortur er á nauðsynjavörum, langar biðraðir eftir nauðsynjum eins og eldsneyti og rafmagnslaust er langtímum saman. Bilið milli ríkra og fátækra eykst stöðugt. Langvarandi óstjórn og spilling stendur í vegi uppbyggingar. Að lokum ræddu Björn Þór Sigbjörnsson og Þórunn Elísabet Bogadóttir við Boga Ágústsson um ríkissamband Dana, Færeyinga og Grænlendinga. Ný þáttaröð danska ríkissjónvarpsins fjallar um 300 ára sögu sambandsins og spyr hvort enn sé grundvöllur fyrir það.

Bólusetningatregða, Líbanon og danska ríkissambandið

Mikil spenna ríkir í Túnis eftir að Kais Saied, forseti, rak forsætisráðherrann og sendi þingið í leyfi. Andstæðingar forsetans saka hann um valdarán og einræðistilburði. Forsetinn, sem var prófessor í stjórnlagarétti, vísar því á bug að hann hafi rænt völdum og segir þá sem haldi því fram þurfa að læra lögfræði sína betur. Fréttaskýrendur segja ýmislegt benda til þess að forsetinn njóti verulegs stuðnings, hann var kjörinn fyrir tveimur árum og hafði þá enga reynslu af stjórnmálum og var ekki í neinum stjórnmálaflokki. Hann lagði höfuðáherslu á baráttu gegn landlægri spillingu og fékk 73% atkvæða. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn telur að hagvöxtur í heiminum verði 6 prósent í ár en vaxandi munur sé á þróuðum ríkjum og þróunarríkjum. Sú misskipting haldi áfram á næsta ári en AGS spáir að hagvöxtur verði mun meiri í ríkum þróuðum löndum. Nýtt tveggja binda rit um Norðurlandaófriðinn mikla eftir danska sagnfræðinginn Dan H. Andersen hefur vakið nokkra athygli. Norðurlandaófriðurinn mikli var styrjöld sem stóð frá 1700-1721 á milli Svía og flestra granna þeirra sem sáu ofsjónum yfir veldi Svía. Þeir réðu þá löndum beggja megin Eystrasalts og einnig stórum hlutum í Póllandi og norðurhluta Þýskalands. Dan H. Andersen heldur því fram að ósigur Svía í stríðinu hafi lagt grunninn að þeim heimi sem fólk lifi í núna. Rússar hafi fengið aðgang að sjó sem var forsenda þess að þeir urðu stórveldi. Hann segir að uppgang Prússlands megi einnig rekja til Norðurlandaófriðarins mikla.

Túnis, efnahagshorfur og Norðurlandaófriðurinn mikli

Mannskæð átök halda áfram í Suður-Afríku en minna hefur farið fyrir fréttum af mótmælum og óeirðum í grannríkinu Eswantini, sem áður hét Swaziland. Þar ríkir einvaldur konungur, Mswati þriðji, sem hefur tekið af hörku á allri andstöðu við alræðisstjórn landsins. Tugir hafa fallið í átökum þar sem lögregla hefur beitt mikilli hörku. Frans páfi og Sameinuðu þjóðirnar hafa lýst áhyggjum af stöðunni. Í seinni hluta Heimsgluggaspjalls vikunnar ræddu Björn Þór Sigbjörnsson og Vera Illugadóttir við Boga Ágústsson um drauma Englendinga um að sigra í Evrópumótinu í fótbolta sem snerust upp í martröð rasisma og illdeilna eftir tap í úrslitaleiknum gegn Ítalíu.

Suður-Afríka, Eswantini og Sweet Caroline

Útlitið í Afganistan er sannarlega ekki gott fyrir stjórnina í Kabúl, Bandaríkjamenn ákváðu meðan Donald Trump var forseti að kalla her sinn heim frá landinu og þegar núverandi forseti, Joe Biden, staðfesti þá ákvörðun ákváðu bandamenn Bandaríkjanna í NATO að kalla sínar hersveitir heim. Talibanar, sem stjórnuðu Afganistan frá 1996-2001, eru í mikilli sókn og stjórnarherinn virðist vanbúinn til að veita þeim öflugt viðnám. Stjórnarherinn virðist einkum sakna stuðnings bandaríska flughersins. Þó að fjölþjóðaliðið hafi ekki verið mjög fjölmennt undir það síðasta, um 2500 bandarískir hermenn, þá var táknrænt hlutverk miklu mikilvægara, talibanar virðast líta á brottför þeirra núna sem upplagt tækifæri til að láta til skarar skíra og talibanar verið að gera nokkrar harðar árásir og náð yfirráðum í mörgum héruðum. Þórunn Elísabet Bogadóttir og Vera Illugadóttir ræddu málefni Afganistans við Boga Ágústsson í Heimsglugganum og einnig formennsku Slóveníu í Evrrópusambandinu. Slóvenar tóku við henni 1. júlí en innan sambandsins eru margir sem efast um hæfi forsætisráðherra Slóveníu Janez Jansa. Hann er umdeildur stjórnmálamaður og er sakaður um aðför að frelsi fjölmiðla og sjálfstæði dómstóla, ekki ósvipað og stjórnvöld í Ungverjalandi og Póllandi. Jansa var fundinn sekur um spillingu og dæmdur í tveggja ára fangelsi 2013. Hann sat inni í nokkurn tíma uns áfrýjunardómstóll sneri dómnum við. Jansa er stundum líkt við Donald Trump, fyrrverandi forseta Bandaríkjanna og víst er að Jan?a var eini leiðtogi Evrópusambandsríkis sem tók undir með Trump um að svindlað hafi verið í kosningunum í fyrra er Joe Biden var kjörinn Bandaríkjaforseti.

Svart útlit fyrir stjórnina í Afganistan og formennska Slóvena í ESB

Í Heimsglugganum á Morgunvaktinni á Rás 1 var ræddu Þórunn Elísabet Bogadóttir og Bogi Ágústsson um hitabylgju í Norður-Ameríku, um áskorun til Kínverja um fjölmiðla- og tjáningarfrelsi sem ritstjórar Aftenposten, Dagens Nyheter, Helsingin Sanomat og Politiken birta í blöðum sínum í dag á 100 ára afmæli kínverska kommúnistaflokksins. Kórónuveirufaraldurinn í nokkrum löndum var einnig til umræðu. Í lokin var rætt um fótboltaæði sem runnið hefur á þær Evrópuþjóðir sem eftir standa í úrslitakeppni EM. Við heyrðum svo í lokin Re-sepp-ten, eitt þekktasta fótboltalag allra tíma þegar danska landsliðið 1986 söng ,,Vi er røde, vi er hvide, vi står sammen side om side."

Hitabylgja, COVID og fótboltaæði í Evrópu

Breska tundurspillinum HMS Defender var í gær sigld vísvitandi í gegnum hafsvæði sem Rússar telja sína lögsögu. Vestræn ríki viðurkenna ekki rússneska lögsögu því hafsvæðið er undan ströndum Krím-skaga sem Rússar innlimuðu í trássi við alþjóðalög og -samninga 2014. Auk þess var fjallað um stöðu mála á Norður-Írlandi þar sem hart er deilt um framkvæmd viðauka við Brexit-samninginn. Stjórnarkreppan í Svíþjóð var einnig rædd, þingið lýsti vantrausti á stjórn Stefans Lofvens á mánudag.

Vopnaskak á Svartahafi

Deila Breta og Evrópusambandsins um framkvæmd Brexit-samkomulagsins á Norður-Írlandi virðist komin í harðan hnút. Fundur í Lundúnum í gær var árangurslaus, Frost lávaraður, samningamaður Breta, sagði engan árangur hafa orðið en viðræðum hefði ekki verið slitið. Maros Sefcovic, formaður saminnganefndar ESB, sagði að þolinmæði sambandsins gagnvart Bretum væri orðin ansi lítil. Þetta ræddu Björn Þór Sigbjörnsson og Þórhldur Þorkelsdóttir við Boga Ágústsson í Heimsglugganum á Morgunvakt Rásar-1. Frost segir ESB vilja túlka Brexit-samninginn afar bókstaflega, fulltrúar ESB segja Breta brjóta alþjóðalög með einhliða aðgerðum meðal annars með því að framlengja aðlögunartíma Norður-Íra. Samkvæmt Brexit-samningnum er Norður-Írland hluti af innri markaði Evrópusambandsins og þar eiga að gilda matvælareglur ESB. Þar með ættu matvæli framleidd í Bretlandi að sæta innflutningseftirliti, þar á meðal unnar kjötvörur eins og pylsur. Breska stjórnin segir að húnm vilji tryggja að Norður-Írar hafi sama úrval í verslunum og aðrir Bretar. Fyrir meira en 30 árum gerði BBC firnavinsæla og góða seríu, Yes minister, sem var beitt satíra á pólitík, embættismenn og stjórnsýsluna. Þarna eru aðalhetjurnar ráðherrann Jim Hacker, ráðuneytisstjórinn sir Humphrey Appleby og Bernard Woolley, sérlegur aðstoðarmaður ráðherrans. Eitt ýktasta atriði seríunnar er þegar að Hacker slær sig til riddara með því að fara í slag við ESB vegna meintrar tilraunar búrókratanna í Brussel að banna bresku pylsuna. Ýmsum þykir sem veruleikinn sé líkur 30 ára gamalli gamanþáttaröð.

?Pylsustríð? Breta og ESB

,,Der er noget galt i Danmark," söng John Mogensen fyrir margt löngu og segja má með sanni að margt hafi gengið úrskeiðis hjá Dönum undanfarið, njósnaskandall þar sem Bandaríkjamenn nutu aðstoðar Dana við að hlera nána bandamenn eins og Norðmenn, Svía, Frakka og Þjóðverja. Þá var rætt um minka sem var lógað vegna ótta við kórónuveiruna, voru grafnir, grafnir upp og verða brenndir, bólusetningaráætlanir sem ekki standast, bóluefni sem ekki má nota en má svo kannski nota. Mette Frederiksen telur allt í lukkunnar velstandi þrátt fyrir reiði og pirring náinna bandamanna, neitar að svara spurningum um hleranir leyniþjónustu hersins, hið sama gerir Trine Bramsen varnarmálaráðherra. Hún fullvissaði þó Guðlaug Þór Þórðarson utanríkisráðherra í símtali í gær um að ekkert hefði verið njósnað um Íslendinga. Í lokin, allt of stutt, minntumst við Björn Þór Sigbjörnsson Pouls Schlüters, fyrrverandi forsætisráðherra, sem lést í síðustu viku. Schlüter hafði ríkulega kímnigáfu og það sem Danir nefna ,,glimt i øjet."

Der er noget galt i Danmark

Ráðherrafundur Norðurskautsráðsins er í Reykjavík í dag en hvaða fyrirbrigði er Norðurskautsráðið? Bogi Ágústsson og Björn Þór Sigbjörnsson ræddu það í Heimsglugga Morgunvaktar Rásar 1. Þá ræddu þeir bakgrunn deilu Palestínumanna og Ísraelsmanna sem rekja má tvö þúsund ár aftur í tímann. Norðurskautsráðið er samstarfsvettvangur ríkisstjórna þeirra landa sem liggja á eða að Norðurheimskautinu. Aðaláherslan í starfi ráðsins er á umhverfismál og sjálfbærni. Drög að slíku samstarfi voru lögð 1991 með Rovaniemi-ferlinu sem gengur út á samstarf um umhverfismál á Norðurslóðum. Norðurskautsráðið var síðan stofnað með Ottawa-yfirlýsingunni 1996. Ályktanir ráðsins hafa fyrst og fremst gengið út á umhverfismál, einkum loftslagsbreytingar, en á síðustu árum hefur verið rætt um að ráðið fjalli líka um álitamál varðandi nýtingu auðlinda og landakröfur á Norðurslóðum. Björn Þór og Bogi ræddu hvernig samstarfið hefur gengið, hættuna á hernaðarátökum á svæðinu, yfirráð yfir svæðinu og hvernig Íslendingum hefur tekist til í tveggja ára formennsku í Norðurskautsráðinu. Bakgrunn átaka Ísraelsmanna og Palestínumanna má rekja 2000 ár aftur til þess tíma er Rómverjar gerðu Gyðinga brottræka frá því svæði sem nú er Ísrael. Gyðingar máttu alla tíð sæta ofsóknum í þeim löndum þar sem þeir bjuggu en með síonismanum á síðasta hluta 19. aldar kom upp hreyfing um að þeir eignuðust heimaland í Palestínu. Hundruð þúsunda gyðinga fluttust til Palestínu á 20. öld og þar sköpuðust deilur og átök við Palestínuaraba sem bjuggu fyrir í landinu. Gyðingar nutu almennrar samúðar í heiminum eftir útrýmingarherferð nasista í síðari heimsstyrjöldinni og það má heita höfuðorsök þess að Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna samþykkti að skipta Palestínu í nóvember 1947. Það var lagalegur grundvöllur stofnunar Ísraelsríkis í maí 1948. Í æviminningum Abba Ebans, sem var einn helsti leiðtogi Gyðinga og lengi utanríkisráðherra Ísraels, segir að Thor Thors, sendiherra Íslendinga hjá SÞ, hafi með ræðu sinni, þegar skipting Palestínu var rædd, haft mikil áhrif á aðra þingfulltrúa.

Norðurskautsráðið og saga Gyðinga og stofnun Ísraels

Spennandi kosningar eru á Bretlandi í dag þar sem kosið er til þings í Skotlandi og Wales og til fjölmargra bæjar- og sveitarstjórna. Þá eru aukakosningar um þingsæti í Hartlepool í norðausturhluta Englands. Því er spáð að Íhaldsflokkurinn vinni það sæti, en Verkamannaflokkurinn hefur átt þingmann kjördæmisins frá 1964. Spennan er mest í Skotlandi þar sem Skoski þjóðarflokkurinn, SNP, gæti unnið hreinan meirihluta á skoska þinginu. Undir lok Heimsgluggans ræddu Þórhildur Þorkelsdóttir og Þórunn Elísabet Bogadóttir við Boga Ágústsson um 200 ára ártíð Napóleons Frakkakeisara. Hann lést í útlegð á smáeyjunni Sankti Helenu sem er útnári í miðju Suður-Atlantshafi. Arfleifð hans er afar umdeild í Frakklandi. Napóleon gerbreytti stjórnskipan Frakklands, vann mikla hernaðarsigra en var að lokum borinn ofurliði í orrustunni við Waterloo í Belgíu 1815. Frakkland nútímans ber enn svip af þeim breytingum sem Napóleon gerði. En hann skerti einnig réttindi kvenna og kom þrælahaldi á að nýju í nýlendum Frakka og þess vegna finnst mörgum ótilhlýðilegt að halda upp á ártíð hans. Emmanuel Macron Frakklandsforseti reyndi að skauta fram hjá deilunum í ræðu í gær en sagði að ekki væri hægt að þurrka út fortíðina vegna þess að hún passaði ekki við hugmyndir samtímans. Nei, Napóleon Bonaparte er hluti af okkur, sagði Macron.

Skotar kjósa til þings, 200 ára ártíð Napóleons

Bogi Ágústsson ræðir um heimsmálin í þættinum Morgunvaktin á Rás 1 á hverjum fimmtudegi.

hubhopper

Heimsglugginn

hubhopper